Çin Sadece Uzak Değildi

“İlim Çin’de bile olsa gidip alınız…”

İslam dünyasında belki de en çok tekrar edilen sözlerden biridir bu. Hutbelerde duyulur, okul duvarlarına yazılır, konferans salonlarında alkışlarla karşılanır. Fakat bu meşhur sözün etrafında tuhaf bir kader vardır: Çok sevilir, çok kullanılır, ama çoğu zaman fazla hızlı yorumlanır.

Asıl soru da burada başlar:

Bu rivayette neden “Çin” geçer?

Yaygın açıklama şudur: Çin çok uzaktır; dolayısıyla sözün maksadı “ilim için en uzak diyarlara bile gidin” demektir. Nitekim bazı modern fetva ve yorumlarda, “eğer bu söz sahih olsaydı bile Çin’in faziletini değil, ilim için uzak mesafeye gitmeyi anlatırdı” denilmiştir.

Fakat bu açıklama tek başına yeterli mi?

Çünkü Çin, İslam’ın doğduğu 7. yüzyılda yalnızca “uzak” bir ülke değildi. Tang Hanedanı’nın yükseldiği Çin, dünyanın en büyük siyasi, idari ve kültürel merkezlerinden biriydi. Başarılı bir bürokrasi, gelişmiş devlet yapısı, canlı ticaret ağları ve yüksek kültür üretimiyle dönemin dikkat çekici medeniyetlerinden biriydi.

Üstelik Çin’in bilgi dünyası sadece saray ve bürokrasiyle sınırlı değildi. Kâğıt teknolojisi çok erken tarihlerde Çin’de gelişmişti. Cai Lun’a nispet edilen kâğıt yapımı, yazı malzemesini ucuzlatmış ve bilginin taşınabilirliğini artırmıştı. Tang dönemine gelindiğinde tahta baskı teknolojisi yaygınlaşmaya başlamış; kitap, takvim, tıbbi metin ve ticari belge üretimi yeni bir ivme kazanmıştı. Çin’de astronomi ve takvim çalışmaları da devletin ciddiye aldığı kurumsal alanlardandı; Li Chunfeng gibi 7. yüzyıl astronom ve matematikçileri, imparatorluk astronomi bürosunda takvim ve gözlem araçları üzerine çalışıyordu.

O hâlde Çin’i sadece “uzaklık metaforu” olarak okumak eksik kalabilir.

Belki de bu söz, sahihliği tartışmalı olsa bile, Müslüman zihninde çok daha büyük bir fikri temsil etmiştir:

Bilgi kimdeyse ona gidilir.

Bu cümlenin rahatsız edici tarafı şudur: Bilgi her zaman “bizim mahallede” olmayabilir. Bazen Yunan’da mantık vardır. Bazen Hint’te matematik vardır. Bazen İran’da devlet aklı vardır. Bazen Çin’de kâğıt, bürokrasi, ticaret ve teknik üretim vardır. Medeniyet kuran toplumlar, başkasında bulunan bilgiyi küçümseyen değil, onu alıp dönüştürmesini bilen toplumlardır.

Nitekim tarih de bunu gösterir. Müslümanlar Çin’i sadece hayal etmediler; oraya gittiler. Basra’dan, Hürmüz’den, Hindistan kıyılarından, Güneydoğu Asya limanlarından Çin’e ulaşan deniz yolları Orta Çağ’da canlıydı. Bu yollar özellikle Abbasîler döneminde Müslüman tüccarların Çin ve Hint medeniyetleriyle temasını güçlendirdi. Tang dönemi kaynaklarında Guangzhou ve Yangzhou gibi şehirlerde Arap ve Fars topluluklarının varlığı görülür; 851’de Sîraflı Süleyman’ın Çin’e dair gözlemleri, Müslümanların Çin limanlarında yalnızca gelip geçen yabancılar değil, yerleşik topluluklar hâline de geldiğini gösterir. Quanzhou’nun Tang sonrasında büyük bir dış ticaret merkezi hâline gelmesi ve Arap-Fars yerleşimlerine sahne olması da bu ilişki ağının devam ettiğini gösterir.

Bu noktada dikkatli olmalıyız: Müslümanların Çin’e gitmesini doğrudan bu rivayete bağlamak tarihî olarak ispatlanmış değildir. Onları Çin’e götüren şey çoğu zaman ticaret, diplomasi, denizcilik, ipek, porselen, baharat ve liman ekonomisiydi. Fakat bu temaslar, “Çin” kelimesinin Müslüman muhayyilesinde boş bir coğrafya olmadığını gösterir. Çin, uzak olduğu kadar bilinen, konuşulan, gidilen ve temas kurulan bir dünyaydı.

Kâğıdın İslam dünyasına geçişi bu temasın en güçlü örneklerinden biridir. Geleneksel anlatı, 751 Talas Savaşı’ndan sonra Çinli esirlerin Semerkant’ta kâğıt yapımını öğrettiğini söyler. Bu anlatının ayrıntıları tartışılsa da daha sağlam gerçek şudur: Kâğıt, Çin’den Orta Asya’ya, oradan İslam dünyasına taşınmış; Semerkant ve ardından Bağdat üzerinden büyük bir yazı ve kitap kültürünün malzemesi hâline gelmiştir.

Burada medeniyet tarihinin ince bir dersi vardır. İslam dünyasının yükselişi sadece içeriden doğan bir özgüvenin sonucu değildi; dışarıdaki bilgiyi alma cesaretinin de sonucuydu. Müslümanlar Yunan felsefesini, Hint hesap tekniklerini, İran bürokrasi mirasını ve Çin kâğıdını kendi dünyalarına taşıdılar. Bağdat’taki ilim ortamı da tek bir efsane kurumdan ibaret değildi; kütüphaneler, tercüme hareketleri, saray himayesi, özel ilim halkaları ve yazı malzemelerindeki dönüşüm birlikte çalıştı. Hatta modern araştırmalar, Beytü’l-Hikme’nin popüler anlatılardaki gibi bütün tercüme hareketinin tek merkezi olduğu fikrine ihtiyatla yaklaşmak gerektiğini belirtir.

Demek ki mesele sadece “uzaklara gitmek” değildir.

Mesele, bilginin nerede olduğunu sormaktır.

Çin uzak olduğu için önemlidir; ama yalnızca uzak olduğu için değil. Çin, o çağın Müslüman zihni için dünyanın öte ucundaki bir bilgi ihtimalidir. Rivayet sahih kabul edilmese bile, bu ihtimalin Müslüman kültüründe bu kadar güçlü yaşaması boşuna değildir.

Bugün bu söz bize yeniden sorulmalıdır:

Bilgi bugün nerededir?

Yapay zekâda mı? Genetikte mi? Kuantum teknolojilerinde mi? Malzeme biliminde mi? Uzay araştırmalarında mı? Dijital arşivlerde mi? Çin’de mi, Amerika’da mı, Japonya’da mı, Almanya’da mı, Hindistan’da mı?

Ve daha önemlisi:

Biz bilgi bizde değilse ona gitmeye razı mıyız?

Çünkü medeniyetler, hakikati kendi mahallesine hapsettikleri zaman küçülürler. Başkasından öğrenmeyi aşağılık değil güç saydıkları zaman büyürler.

“İlim Çin’de bile olsa gidip alınız” sözü, sahih hadis olmayabilir. Ama iyi okunduğunda hâlâ sahici bir soru sorar:

Eğer bilgi Çin’deyse, gerçekten Çin’e gitmeye hazır mıyız?