Hindistan’ın Racastan eyaletine bağlı Deorala köyünde, 4 Eylül 1987 günü on sekiz yaşındaki Roop Kanwar, kocasının cenaze ateşinde yanarak öldü. Ardından, onun adına bir mabet yapılmasını isteyenler çıktı. Dul kadınların satiyi seçme hakkını savunan komitenin üyeleri çoğunlukla erkekti. İçlerinde tek bir dul Hindu kadın yoktu.

Önce Roop Kanwar ölseydi, o komitedeki erkekler kocasından da aynı ateşe girmesini ister miydi? Hindistan tarihinin bazı dönemlerinde ve bazı Hindu topluluklarında görülen sati geleneğini anlamak için bu sorunun peşinden gitmeye değer.

Bir kadına ne zaman erdemli denir?

Sanskritçede satī, erdemli ve eşine sadık kadın anlamına gelir. Zamanla bu kelime, ölen kocasının bedeniyle birlikte diri diri yakılan dul kadını ve törenin kendisini anlatmak için kullanıldı. Hindistan’ın kimi yörelerinde bu kadınların anısına, üzerinde bilezikli bir el kabartması bulunan taşlar dikildi. O elin kime ait olduğunu, sahibinin nasıl bir hayat sürdüğünü çoğu zaman bilmiyoruz. Taşa kazınmaya değer bulunan şey, kocasının ardından nasıl öldüğüydü.

Dul bir kadını bekleyen hayat, Hindistan’ın her yerinde aynı değildi. Bazı topluluklarda yeniden evlenmek öteden beri mümkündü. Fakat özellikle bazı üst kast çevrelerinde, kocasını kaybeden kadın uğursuz sayılabiliyordu. Hintli eğitimci Pandita Ramabai, 1887’de yayımladığı The High-Caste Hindu Woman adlı kitabında, dul kalınca saçları kazınan, günde bir öğün yemeye zorlanan, kadın arkadaşlarıyla görüşmesi bile kısıtlanan kadınları anlatır. Böyle bir evde yaşayan kadının ateşe kendi isteğiyle yürüdüğünü söylemeden önce, geri dönerse onu kapıda kimin karşılayacağını da sormak gerekir.

Erkeğin yeniden evlenme hakkı

Ramabai’nin tanıdığı bazı okumuş erkekler, günün birinde eşlerini kaybeder ve yeniden evlenmek isterlerse dul bir kadınla evleneceklerine söz vermişler. Gelgelelim eşleri öldüğünde sözlerini unutup daha önce evlenmemiş genç kızları seçmişler. Verdikleri sözün kendisinde bile bu eşitsizliğin izi var. O erkeklerin yeniden evlenmek istemesini kimse yadırgamıyor. Çevrelerinde asıl yadırganacak olan, evlenmek için dul bir kadına talip olmaları.

Kadın öldüğünde erkeğin neden onunla birlikte yakılmadığının cevabı da burada yatıyor. Satiyi yücelten anlayış, kocaya, eşini kaybettikten sonra da aile kurabilecek ve kendi geleceğini belirleyebilecek bir insan olarak bakıyordu. Kadının erdemini ise kocasına bağlılığıyla ölçüyor, bu bağı kocanın ölümünden sonra bile çözülmez sayıyordu. Erkeğin ikinci evliliğini olağan karşılayanların, kadının hayatta kalmasını bir sadakat kusuru saymaya ne hakkı vardı?

Hindistan’dan yükselen itiraz

Satiye itirazın Hindistan’da uzun bir geçmişi vardır. On altıncı yüzyılda Bâbürlü hükümdarı Ekber Şah, dul kadınların zorla yakılmasını yasakladı. Bengalli düşünür Ram Mohan Roy ise 1818’de yayımladığı bir diyalogda, geleneğin savunucusuna, ateşten uzaklaşmak isteyen kadının iple bağlanmasını hangi dinî hükümle açıklayabileceğini sordu. İngiliz Doğu Hindistan Şirketi yönetimi 1829’da Bengal’de satiyi yasakladı. 1856’da çıkan kanun da Hindu dulların yeniden evlenmesini hukuken tanıdı. Ramabai, kitabını bu kanundan otuz bir yıl sonra yazdı. Dul bir kadının evlenmesine artık kanun izin veriyordu. Aynı kadının evlenip çevresinden saygı görmesi hâlâ güçtü.

Fiji’de bir mezar, Volga’da bir gemi

On dokuzuncu yüzyılda Fiji Adaları’nda yaşayan misyoner Thomas Williams, Fiji and the Fijians adlı eserin ilk cildinde, bazı topluluklarda dul kadınların boğularak öldürüldüğünü anlatır. Kimi şeflerin eşleri böyle öldürülüp onlarla birlikte gömülüyordu. Volga kıyısından ise daha eski bir tanıklık var. Ahmed İbn Fadlan, Seyahatnâme’sinde, 922 yılında Rus topluluğundan ileri gelen bir erkeğin cenazesini anlatır. Adamın kölesi olan genç bir kadın öldürülmüş, bedeni efendisinin yanına konmuş, ardından gemi ateşe verilmişti. Fiji örneğinde kadını ölen erkeğe bağlayan evlilikti. Volga’da ise kölelik, efendinin kadın üzerindeki iktidarını kendi ölümünün ötesine taşıyordu.

Bir okulun açık kapısı

Roop Kanwar’ın ölümünden sonra Hindistan’da kadınlar sokağa çıktı. Bir okul müdüresi, bu ölümlerin önüne nasıl geçilebileceğini konuşmak isteyen kadınlara okulunun kapılarını açtı. Hindistan’ın 1987 tarihli satiyi önleme yasası, dul kadını bu eyleme teşvik etmeyi ve satiyi törenlerle yüceltmeyi de suç sayıyor.

Hindistan’da kadının yerini konuşacaksak, o okul müdüresini de hatırlayalım. Adına mabet istenen on sekiz yaşındaki genç kadının, kocası öldükten sonra nasıl bir hayat kurabileceğini hiçbir zaman bilemeyeceğiz. Oysa eşini kaybeden bir erkek ertesi sabah hayatına hangi hakla devam ediyorsa, kadın da aynı hakla devam eder. Bunun için kocasını ne kadar sevdiğini kimseye kanıtlamak zorunda değildir.