9 Kasım 2026 sabahı Hindistan’ın Madhya Pradesh eyaletindeki Dasai köyünde köylüler, ineklerini ve boğalarını renklerle, çiçeklerle ve çanlarla süslediler. Hayvanlara özel yem verdiler, ailelerinin esenliği için dua ettiler. Ardından adak adamış olanlar yüzüstü yere uzandı. Biraz önce besleyip süsledikleri sürü üzerlerinden geçti. Aynı gün Ujjain yöresinin Bhidawad köyünde de benzer bir tören vardı. Orada çevre köylerden gelen yüzlerce kişi, adağını yerine getirenleri seyrediyordu.

Bir adağın yerine getirilişi

Gaai Gohri ya da Gaay Gauhari adıyla bilinen bu yerel tören, Hindu ışık bayramı Diwali’yi izleyen günlerde yapılıyor. Madhya Pradesh’in Jhabua yöresindeki Bhil toplulukları arasında, adak ve şükran geleneğinin bir parçası. Gujarat eyaletinin Dahod yöresinde de örnekleri var. Uygulamanın başlangıcına ilişkin anlatılar değişiyor. Kimi çobanlar geleneği, erkek çocuk dileği gerçekleşen bir babaya dayandırıyor. Bu rivayet törene verilen anlamı aydınlatıyor, ancak başlangıç tarihini belirlemeye yetmiyor.

Bhidawad’da törene hazırlananlar beş gün oruç tutuyor, tapınakta gece boyunca dinî ezgiler söylüyorlar. Sabah ibadetinin ardından sürünün geçeceği yere uzanıyorlar. İçlerinde yeni bir dilekte bulunanlar da var, dileği gerçekleştiği için verdiği sözü tutanlar da. Hayvanlar geçince ayağa kalkıp davul ve ziller eşliğinde kutlamaya katılıyorlar.

Bu adakların ne anlama geldiğini en iyi köylülerin sözleri anlatıyor. Dasai sakinlerinden Ramprasad Parmar, yağmurlar geciktiğinde, iyi bir hasat umulduğunda yahut hayvanlar hastalandığında adak adandığını söylüyor. Dahod’da ise bazı köylüler, tarlada çalıştırırken istemeden incittikleri hayvanlardan af dilemek için yere uzandıklarını anlatıyorlar. Burada ineğe yüklenen annelik anlamının gündelik bir karşılığı var. Ailenin çocukları onun sütüyle büyüyor. Hayvan hastalandığında aynı hanenin geçimi de tehlikeye giriyor.

Govardhan anlatısında insan ve hayvan

Törenin dinî arka planında Govardhan Puja bayramı var. Hindu kutsal metni Bhāgavata Purāṇa’ya göre Krişna, çobanları Govardhan Dağı’nı ve sürülerini onurlandırmaya çağırır. Kendisine sunu yapılmamasına öfkelenen yağmur tanrısı İndra bölgeye sağanak gönderince Krişna dağı kaldırır. Köylüler ve hayvanları yedi gün boyunca birlikte dağın altına sığınırlar. Bugün bazı tapınaklarda Annakut adıyla yapılan kutlamada, pişirilen yemekler dağı andıracak biçimde dizilir ve sunulur. Sürünün insanların üzerinden geçirilmesi ise belirli yerleşimlere özgü bir uygulamadır.

Hayvanla insanın yer değiştirdiği törenler

Yıl boyunca sürüyü insan yönlendirir. Hayvanı ne zaman tarlaya süreceğine, ne zaman dinlendireceğine o karar verir. Gaai Gohri’de, birkaç an için, çoban yerde hareketsiz yatar ve üzerinden kendi yetiştirdiği hayvan geçer. “Hayvanla insanın yer değiştirdiği törenler” sözüyle kastettiğim bu sahnedir. Köylülerin anlattıklarında ise bu görüntünün tek bir anlamı yok. Kimi bir sözünü tutuyor, kimi bir canlıya çektirdiği zahmet için bağışlanmayı diliyor. Ahlâkî değerlendirmeye, o insanın kendi davranışına verdiği anlamı duyarak başlamak gerekir.

Ne var ki sürünün izleyeceği yolu da insanlar belirler. İnek, çobanın adağını bilmez. Ayağını nereye basacağına, yerde yatan kişinin dileğini gözeterek karar veremez. Hayvanın geçişine kutsama anlamını insanlar verir. Tehlikeyi öngörüp önleme sorumluluğu da töreni düzenleyenlere düşer. Nitekim Hindustan Times’ın Jhabua’dan aktardığı tanıklıklarda, gürültüyle ürken sığırların koştuğu ve tırnakları altında kalan katılımcıların yaralandığı anlatılıyor. Yerden sağ salim kalkan bir köylünün sevincini anlayabiliriz. Bu geleneği sürdürürken yaralanan kişinin yaşadıklarını da hesaba katmak zorundayız.

Peki, bir insan gönüllü olarak yere uzandığında onun onuru hakkında hangi hakla hüküm verebiliriz? Eğilmek, diz çökmek yahut alnını yere koymak, tek başına bir aşağılanma ölçüsü olamaz. İbadet eden kişi bu hareketlerle kendi iradesini ifade edebilir. Üstelik insan bazen başkasını kurtarmak için kendi bedenini tehlikeye atar. Gaai Gohri’de ahlâkî itirazın sebebi daha belirgindir. Adağını yerine getirmek isteyen kişi, yüzüstü yattığı andan itibaren kendisini koruma imkânını büyük ölçüde kaybediyor. Buna karşılık onun bu tehlikeyi göze alması, köydeki hiçbir insanı veya hayvanı bir zarardan kurtarmıyor. Böylece önlenebilir bir tehlikeye katlanmak, verilmiş bir söze sadakatin herkesçe görülen işareti hâline geliyor.

Krişna anlatısına bu soruyla yeniden bakalım. Fırtına koptuğunda çoban da inek de aynı dağın altında korunur. O sahnede kutsal sayılan davranış, tehlikedeki canlıya sığınak açmaktır. İslam ahlâkı açısından da insanın şerefi ile hayvana merhamet arasında bir çatışma yoktur. Kur’an, Âdemoğullarına şeref verildiğini bildirir (İsrâ 17/70). Yerde yürüyen hayvanları ve gökte uçan kuşları da insanlar gibi birer topluluk olarak anar (En‘âm 6/38). Hayvana nasıl davrandığı, insana verilen bu şerefin hangi sorumluluğu taşıdığını gösterir.

İnsan onurunu yerle bir eden inanç veya ibadet olamaz. Yere uzanan köylü, o törenden sonra da aynı onurun sahibidir. Tam da bu yüzden, kendisini ezilme tehlikesine atmasını sadakatin ifadesi sayan bir gelenek eleştiriye açıktır. Hayvanını fazla çalıştırdığı için vicdanı sızlayan bir çiftçinin elinde, pişmanlığını doğrudan o canlıya ulaştıracak bir imkân vardır. Ertesi gün yükünü hafifletebilir, ona su verebilir, yorulduğunda dinlendirebilir. İneğe duyulan minnetin hayvanın hayatında neyi değiştirdiğini görmek istiyorsak, ertesi gün sırtından indirilen yüke bakalım.