Azerbaycan’da Din Adamlarının Başörtüsüne Bakışı

Azerbaycan’da başörtüsü tartışmalarını anlayabilmek için ülkenin dinî yapısını ve devletin dinle kurduğu ilişkiyi birlikte değerlendirmek gerekiyor.

CIA tarafından yayımlanan The World Factbook’un arşivlenmiş verilerindeki 2020 tahminlerine göre Azerbaycan nüfusunun yüzde 97,3’ü Müslüman, yüzde 2,6’sı Hristiyandır. Diğer inançlara mensup olanların ve herhangi bir dine bağlı olmadığını belirtenlerin oranları ise ayrı ayrı yüzde 0,1’in altındadır.

Müslüman nüfus içinde Şiiler çoğunluktadır. ABD Dışişleri Bakanlığının 2023 Uluslararası Din Özgürlüğü Raporu’nda, Azerbaycan’ın ilgili devlet kurumunun verilerine dayanılarak Müslümanların yaklaşık yüzde 65’inin Şii, yüzde 35’inin Sünni olduğu belirtilmektedir. Ülkede Rus ve Gürcü Ortodoksların yanı sıra diğer Hristiyan topluluklar, Yahudiler, Bahailer ve farklı inanç grupları da yaşamaktadır.

Nüfusun büyük çoğunluğunun Müslüman olması, devletin dinî esaslara göre yönetildiği anlamına gelmiyor. Azerbaycan Anayasası’nın 7. maddesi ülkeyi laik bir cumhuriyet olarak tanımlıyor. Anayasa’nın 18. maddesi ise dinin devletten ayrı olduğunu, bütün dinlerin kanun önünde eşitliğini ve devlet eğitim sisteminin laik niteliğini düzenliyor.

Başörtüsü tartışması, bu toplumsal ve hukuki yapı içinde ortaya çıkıyor. Bir tarafta okul üniformasını, laik eğitimi ve devlet düzenini savunan açıklamalar; diğer tarafta başörtüleri nedeniyle derslerine katılamadıkları bildirilen öğrenciler ve itiraz eden aileler bulunuyor.

Tartışmanın merkezinde ise sözleri toplum üzerinde etkili olan dinî liderler var. Bu liderlerin açıklamaları, devletin yaklaşımını olduğu kadar dinî otoritenin sorumluluğunu da sorgulamamıza yol açıyor.

Paşazade: Genel bir başörtüsü yasağı yok

Kafkas Müslümanları İdaresi Başkanı Şeyhülislam Allahşükür Paşazade, 13 Ekim 2026’da yayımlanan açıklamalarında Azerbaycan’da genel bir başörtüsü yasağı bulunmadığını, devlet okullarında tek tip kıyafet uygulandığını belirtiyor. Dinî eğitim kurumlarında kız öğrencilerin başörtüsüyle öğrenim görebildiğini de hatırlatıyor.

Bu ayrımı doğru kurmak gerekiyor. Başörtüsünün ülke genelinde yasaklanması ile belirli eğitim kurumlarında kıyafete sınırlama getirilmesi farklı uygulamalardır. Ancak genel bir yasağın bulunmaması, okulda yaşanan bir engellemenin önemini ortadan kaldırmaz.

Bakü Şehri Eğitim İdaresinin açıklamasında, okul formasının bütünlüğünü bozan ve eğitimin laiklik ilkesine uygun görülmeyen ek kıyafet unsurlarına izin verilmediği belirtiliyor. Uygulamaya ilişkin meselelerin okulun pedagojik kurulunca çözüleceği ifade ediliyor.

Burada üzerinde durulması gereken soru şudur: Bir düzenlemede “başörtüsü” kelimesinin geçmemesi, o düzenlemenin başörtülü öğrencilerin eğitimini engellemediğini göstermeye yeter mi?

Bir kuralı değerlendirirken metniyle birlikte uygulamadaki sonuçlarına da bakmak gerekir.

Devlete güven çağrısı, somut çözüm beklentisi

Paşazade, meselenin başörtüsü yasağı olarak sunulmasını maksatlı buluyor. Bazı çevrelerin dinî duyguları kullanarak vatandaşları devletle karşı karşıya getirmeye çalıştığını savunuyor. Dindarları sabırlı olmaya çağırıyor ve sorunun eğitim kurumları aracılığıyla çözüleceğine inandığını söylüyor.

Toplumsal çatışmayı önlemeye yönelik bu kaygı anlaşılabilir. Dinî hassasiyetlerin siyasi amaçlarla kullanılabileceği de göz ardı edilmemelidir. Fakat bu ihtimal, her itirazın aynı niyetle yapıldığını kanıtlamaz.

Çocuğunun derslerine devam etmesini isteyen bir velinin talebi, öncelikle kendi içeriğiyle değerlendirilmelidir. Devlete güven çağrısının ailelerde karşılık bulabilmesi için somut çözümlerle desteklenmesi gerekir. Öğrencilerin hangi şartlarda sınıflarına dönebileceği ve uygulamadaki anlaşmazlıkların nasıl giderileceği açıklığa kavuşturulmalıdır.

Dinî liderliğin güven verici etkisi, bu soruların cevaplandırılmasına katkıda bulunduğu ölçüde güçlenir.

Karabağ’ın acısı ve bugünün sorumluluğu

Paşazade’nin açıklamalarında Karabağ’ın işgal yıllarında dinî yapılara verilen zarar da önemli bir yer tutuyor. O dönemde camilerin tahribine sessiz kaldığını söylediği çevrelerin bugün başörtüsü tartışmasını öne çıkarmasını eleştiriyor. Bu tutumu, Azerbaycan’a karşı siyasi bir girişim olarak değerlendiriyor.

Bu yaklaşım, tartışmanın Azerbaycan’da neden yalnızca kıyafet meselesi olarak görülmediğini anlamamıza yardımcı oluyor. Savaşın hatırası, yaşanan kayıplar ve bağımsızlığı koruma kaygısı, güncel tartışmaları da etkiliyor.

Bununla birlikte, geçmişteki sessizlikler ile bugünkü uygulamaların doğruluğu ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Bir kişinin önceki tutumlarındaki çelişki, dile getirdiği her sorunun geçersiz olduğu anlamına gelmez.

Camilerin korunmasını savunmakla başörtülü öğrencilerin eğitim hakkını savunmak arasında bir çelişki bulunmuyor. Her iki talep de aynı vicdani tutarlılığın parçası olabilir.

Selahattin Özgündüz’ün sert çıkışı

Tartışmaya Türkiye’den katılan Caferi lider Selahattin Özgündüz de uygulamayı genel bir başörtüsü yasağı olarak değerlendirmiyor. Okullardaki üniforma kuralını öne çıkarıyor; İlham Aliyev’in Karabağ’daki başarısını ve dinî yapıların onarımını hatırlatarak Azerbaycan yönetimine destek veriyor.

Ancak Özgündüz’ün açıklamalarında, eleştirdiği çevrelere yönelttiği ağır suçlamalar da dikkat çekiyor. Haberlerde aktarılan “düşman ajanları” ifadesi, tartışmayı kıyafet düzenlemesinin sonuçlarından uzaklaştırarak itiraz edenlerin niyetlerine ve bağlılıklarına yöneltiyor.

Aliyev’i “Karabağ fatihi” olarak nitelendiren Özgündüz’ün, eleştirdiği kişilere yönelik kullandığı “Namusunu Ermenilerin altından kurtaran kimdi?” sözü de aynı sert üslubun bir başka örneğidir. Bu tür aşağılayıcı ifadeler, meseleyi açıklığa kavuşturmak yerine tartışmayı kişisel hakaret düzeyine taşıyor.

Ajanlık, kanıt gerektiren ağır bir suçlamadır. Bir yönetimin belirli bir kararını eleştirmek, tek başına böyle bir ithamı haklı çıkarmaz.

Üstelik dinî bir kanaat önderinin kullandığı sözler, sıradan bir polemiğin ötesinde etkiler doğurabilir. Anlaşılmayı bekledikleri bir makamdan suçlayıcı ifadeler duyan insanlar, kendilerini daha fazla dışlanmış hissedebilir.

Bir lidere saygı duymak, onun yönetimindeki her uygulamayı doğru bulmayı gerektirmez. Dostluk ve bağlılık, gerektiğinde ölçülü ve gerekçeli bir itirazı da içerebilmelidir.

Halk sustu mu?

Uluslararası insan hakları kuruluşlarının açıklamaları, tartışmanın televizyon ekranları ve sosyal medyayla sınırlı kalmadığını gösteriyor.

Human Rights Watch, 27 Ekim 2026 tarihli değerlendirmesinde başörtülü kız öğrencilerin okullardan geri çevrildiğini, bunun protestolara yol açtığını ve gözaltılar yaşandığını bildiriyor. Kuruluşun aktardığı resmî açıklamada Bakü’de 37 kişinin gözaltına alındığı belirtilirken, bağımsız kaynaklar daha yüksek sayılar veriyor. Bu rakamları, kapsamlarını dikkate almadan tek bir kesin toplam gibi sunmamak gerekiyor.

Uluslararası Af Örgütü de 16 Ekim 2026’da, kız çocuklarının başörtüleri nedeniyle eğitimden dışlanmasına ve barışçıl protestocuların gözaltına alınmasına tepki gösterdi. Açıklamada bazı olaylarda şiddet yaşandığı da belirtildi. Bu nedenle barışçıl itirazlar ile şiddet içeren eylemlerin birbirinden ayrılması önem taşıyor.

Bu bildirimler, Azerbaycan toplumunun tamamının aynı görüşü paylaştığını göstermez. Ancak meselenin öğrencileri, aileleri ve eğitim hayatını doğrudan etkilediğini ortaya koyar.

Dinî otoritenin asıl sınavı

Paşazade ile Özgündüz’ün açıklamalarını bütün din âlimlerinin ortak görüşü sayamayız. Bununla birlikte, bu iki etkili ismin tutumu önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Dinî liderler, devletle vatandaş arasında anlaşmazlık yaşandığında nasıl bir sorumluluk üstlenmelidir?

Toplumsal huzuru korumak bu sorumluluğun bir parçasıdır. İnsanların yaşadığı mağduriyetleri dinlemek, taleplerini yöneticilere iletmek ve çözüm aramak da aynı sorumluluğun içindedir.

Laik eğitimin korunması ile çocukların inançları nedeniyle eğitimden uzaklaşmaması birlikte düşünülmelidir. Okul düzenini sağlayacak çözümler aranırken öğrencilerin geleceği esas alınmalıdır. Başörtüsünün zorla taktırılmasına da zorla çıkarttırılmasına da karşı duran bir yaklaşım, bu bakımdan tutarlı bir başlangıç olabilir.

Dinî liderler; aileleri dinleyerek, okul yöneticileriyle görüşerek ve somut çözümler talep ederek gerilimin azalmasına katkıda bulunabilir. Çünkü güven, insanların sorunlarının ciddiye alındığını görmesiyle güçlenir.

Tartışma boyunca üniformadan, laiklikten, devletin itibarından ve siyasi hesaplardan söz edildi. Bütün bu başlıklar değerlendirilirken okul kapısında bekleyen öğrencinin sorusu da duyulmalıdır:

“Ben yarın dersime girebilecek miyim?”