Bir fırıncı düşünün. Her akşam yoksul bir ailenin kapısına iki ekmek bırakıyor. Güzel. Peki ya o evde oturan, sabaha karşı kalkıp fırıncının hamurunu yoğuran işçiyse? İnsan ister istemez merak ediyor. İşçinin kazancı, kendi pişirdiği ekmeği almaya niçin yetmiyor?

Nurettin Topçu’nun Anadolu sosyalizmi dediği şeyi bu sorudan başlayarak anlayabiliriz. Şubat 1968’de Hareket dergisinde “Ne İçin Sosyalizm?” başlıklı bir yazı yayımladı. Ardından derginin anketine cevap veren bazı okurlar, savunulan ilkelere katılıyor, gelgelelim bunlara “sosyalizm” denmesine itiraz ediyordu. Topçu o kelimeyi bilerek seçmişti. Ahlâk Nizamı’nda, “Düşünmüyorlar ki kelime bir kıyafettir, elbisedir, onu biz giydiririz” diye yazdı.

Blondel’in terazisinde işçinin ücreti

Maurice Blondel’in sosyal Katoliklik çevresinde yürüttüğü tartışmanın bugün de karşılığı var. Bir işverenin servetini Tanrı’nın takdirinin işareti sayarsanız, yanındaki işçinin yoksulluğuna hangi gözle bakarsınız? Blondel, servet farklarını din adına haklı göstermeye itiraz ediyordu. 1947’de Paris’teki Sosyal Hafta için kaleme aldığı Toplumsal Düzen Anlayışı başlıklı metinde de Marksizmin sınıf mücadelesine dayalı maddeci yorumunu eleştirdi. Ona göre geçim sıkıntısını gidermek insan hürriyeti için önemliydi. Ama insanın vicdanıyla karar verme gücünü, hangi sınıftan geldiğine bakarak açıklayamazdınız.

Topçu’nun Fransa’da tanıdığı Blondel’den öğrendiği hareket felsefesini hatırlayarak yeniden fırına girelim. İşçi ücretinin artırılmasını istiyor. Fırıncı, çocukluğundan beri adaletin ne kadar yüce bir erdem olduğunu dinlemiş, belki kendisi de çocuklarına anlatmış. Şimdi vereceği karar cebine dokunuyor. Adalete inandığını söylerken neyi kastettiğini kendisi de o anda öğrenecek.

Topçu’nun İsyan Ahlâkı tam burada anlam kazanır. İsyanın ilk muhatabı bazen insanın kendi menfaatidir. Herkesin öteden beri aynı ücreti vermesi vicdanı rahatlatabilir. Fakat bir başkasının hakkı söz konusu olduğunda yerleşmiş bir âdete karşı çıkabilmek de mesuliyetin gereğidir.

Massignon’un gözünde dolar, orak ve çekiç

Fransa yıllarından az bilinen bir ayrıntı var. İsmail Kara’nın aktardığına göre Topçu, tasavvuf araştırmacısı Louis Massignon’a Türkçe dersleri verdi. Bu tanışıklık Topçu’nun da fikrî hayatında iz bıraktı. Blondel’le başlayan mistik ilgisi, Hallâc-ı Mansûr üzerine çalışan Massignon’la birlikte İslâm tasavvufuna ve özellikle vahdet-i vücûd düşüncesine yöneldi.

Hallâc’ın “Ene’l-Hak” sözü, ilk işitildiğinde insanın kendisini yüceltmesi gibi anlaşılabilir. Topçu ise Hallâc’ta, hakikat uğruna kendi benliğinden vazgeçmeyi göze alan bir insan gördü. Bu duyarlılığın Anadolu’daki karşılığını Yunus Emre’de ve Mevlânâ’da da buldu. Peki, tasavvufun nefis terbiyesiyle bir işçinin ücreti arasında nasıl bir bağ kurulabilir? İnsan pek çok dünyevî arzudan vazgeçebilir. Asıl imtihan, bazen, başkasının sırtından elde ettiği küçük bir kazançtan vazgeçebilmektir.

Massignon bu meseleyi siyasetin diliyle de anlattı. 1954’te Arap Uyanışı ve Kuzey Afrika’daki Geleceğimiz başlıklı yazısında Atlantik kapitalizmi ile Sovyet komünizmini yan yana koydu. Birinde işçinin emeği küçük bir zümrenin çıkarına bağlanıyor, ötekinde devlet aynı emeği kendi planına göre yönetiyordu. Massignon’a göre Müslümanların ikisine de yöneltebileceği bir itiraz vardı. Doları putlaştırmakla orak ve çekici putlaştırmak, insanı kendi eliyle yarattığı güce boyun eğdirmekte birleşiyordu.

Harman yerinde kul hakkı

Blondel’in servet karşısında, Massignon’un da sermaye ve devlet karşısında sorduğu soruyu Topçu harman yerine taşıdı. Buğdaya kimin sahip olduğu kadar, onu ekenin hasattan ne pay aldığıyla da ilgilendi. İki Katolik düşünürün toplumsal adalet kaygısı, Topçu’da İslâm’ın kul hakkı anlayışıyla buluştu. Topçu’nun bu haktan yola çıkarak Anadolu için önerdiği iktisadî düzen, onun sosyalizme getirdiği özgün yorumdu.

Küçük üreticilerin kooperatiflerde birleşmesini, devletin de onları büyük sermaye karşısında korumasını savundu. Bir çiftçinin ürününü satarken tek bir alıcının vereceği fiyata mahkûm kalması, onun gözünde aynı zamanda bir kul hakkı meselesiydi.

Topçu, kapitalizmin emek üzerindeki tahakkümünü eleştirirken Marksizmin maddeci tarih anlayışına da itiraz ediyordu. Sanayileşmenin hesabını tutarken kaç fabrika açıldığını öğrenmekle yetinmiyor, o fabrikalarda çalışanların nasıl yaşadığını soruyordu. Onun “ruhçu” sosyalizmi, vicdana yüklediği bu sorumluluğa devleti de ortak ediyordu. Burada bana kalırsa bir soru açık kalıyor. Ürünün fiyatını dün tüccar, bugün bir devlet memuru belirliyorsa köylü kendi sözüne nasıl ağırlık kazandıracak?

Aradan bunca yıl geçti. “Sosyalizm” kelimesi üzerine hâlâ uzun uzun konuşabiliriz. Yalnız, o tartışmaya dalıp fırındaki işçiyi unutmayalım. Kapısına bırakılan iki ekmek için teşekkür etmiş olabilir. Fırıncının ona hâlâ borcu var.