Felsefe Kavramlarının Anadolu’daki Karşılığı

Bir bayram sofrasında “Dedem hümanist bir adamdı” dediğinizi düşünün. Sofradan biri hemen hak verir. “Öyleydi. Kapısına geleni hiç boş çevirmezdi.” Bir de “Anneannem feministti” deyin. Belki aynı kişi bu defa kaşlarını kaldırır. “Nasıl yani? Altı çocuk büyüttü o kadın!”
Dedemizin bir tas çorbayı yabancıyla paylaşması hümanistliğine delil sayıldı da anneannemizin altı çocuk büyütmesi niçin eşitlik isteyemeyeceğine delil olsun? İki kelime de Avrupa dillerinden Türkçeye geçti. Birini aile albümümüze ne kadar kolay aldığımızı, ötekini kapıda ne kadar beklettiğimizi görmek için bazen bir bayram sohbeti yeter.
Sartre’ın öğrencisi annesini bırakmalı mıydı?
Hümanizm deyince Avrupa’da da akla tek bir insan portresi gelmez. Rönesans’ın Hristiyan hümanisti Erasmus, Antik Çağ yazarlarını okumanın insanı daha iyi bir Hristiyan kılabileceğine inanıyordu. Yüzyıllar sonra Nietzsche’nin Şen Bilim’inde, güpegündüz elinde fenerle pazar yerine koşan bir adam “Tanrı öldü” diye seslendi. Tanrının koltuğuna insan oturacaktı. Karşısında zaten Tanrı’ya inanmayanlar vardı. Adamı gülerek karşıladılar. Sahnenin huzursuz edici yanı da budur. İnançlarını kaybetmişlerdi ama o inançla birlikte neyi kaybettiklerini düşünmüşler miydi?
Sartre, Varoluşçuluk Bir Hümanizmdir’de meseleyi bir öğrencisinin derdiyle anlatır. İşgal altındaki Fransa’da genç adam, hayatta en büyük dayanağı kendisi olan annesinin yanında mı kalacak, İngiltere’ye geçip Özgür Fransız Kuvvetleri’ne mi katılacaktır? Annesine sevgisi de ülkesine karşı sorumluluğu da gerçektir. “İyi insan ol” öğüdü bu iki yoldan hangisini gösterir? Sartre’a göre genç, nasıl bir insan olacağını tam da bu seçimle belirler. Vereceği kararın sorumluluğunu annesine, hocasına yahut okuduğu bir kitaba devredemez.
Yunus’un sofrasında kime yer var?
Türkçede birine “hümanist” dediğimizde çoğu zaman onun merhametini överiz. Söz Yunus Emre’ye gelince bu övgünün arkasında daha çetin bir talep belirir. Yunus, “yetmiş iki millete bir göz ile” bakmaktan söz eder. İnsanı mensup olduğu topluluğa göre tartan birinin Hakk’a yakınlık iddiasını sorgular. Öyleyse Yunus’u anarken kendimize de soralım. Bayram sabahı kapımızı çalan komşumuz, bizim inancımızı hiç paylaşmadığını söylediğinde sofradaki yeri hâlâ aynı mı?
Üstelik Türkiye’de hümanizmin bir de kütüphane tarihi vardır. Hasan Âli Yücel, dünya klasiklerinin Türkçeye kazandırılmasını savunurken hümanizmi sanat ve edebiyat yoluyla başka insanların tecrübesine açılmakla ilişkilendiriyordu. Yunus’un dizesini okuyanla Yücel’in önsözünü okuyan, aynı dilde insanı yüceltmenin iki ayrı gerekçesiyle karşılaşır.
Anneler baş tacıysa sofrayı kim topluyor?
“Cennet anaların ayakları altındadır” sözüyle büyüyen bir çocuğun annesine hürmet etmesi güzeldir. Yalnız, yemekten sonra oğlan salonda otururken kız kardeşine her seferinde “Hadi, annene yardım et” deniyorsa o evde bir ders daha veriliyordur. Yıllar sonra bir iş görüşmesinde genç kadına “Çocuğunuza kim bakacak?” diye sorulup aynı durumdaki babaya bu soru hiç yöneltilmeyince, o dersin ne kadar iyi öğrenildiği anlaşılır.
Simone de Beauvoir’ın İkinci Cinsiyet’teki “Kadın doğulmaz, kadın olunur” sözüne bir de o sofradan bakalım. Tabakları kimin kaldıracağına biyoloji karar vermedi. Biri söyledi, öteki yaptı, üçüncüsü her akşam görüp bunun tabii olduğuna inandı. Feminizmin gündelik hayatımıza yönelttiği sorulardan biri burada yatıyor. Annemizi el üstünde tuttuğumuzu söylerken onun vaktini nasıl oluyor da kendiliğinden hepimize ait sayıyoruz?
Bir ud dersi, yedi kadının iş başvurusu
Fatma Aliye Hanım, Nisvân-ı İslâm’da Osmanlı aile hayatını merak eden Avrupalı kadınların sorularına cevap verir. Onu yalnızca geleneği savunan bir yazar olarak okuyanlar, Udî romanındaki Bedia’nın kapısını da çalsın. Bedia ud dersleri vererek geçimini sağlar. Bir kadının aile meclisinde alkışlanan hüneri, kendi parasını kazanmasına imkân verdiğinde hayatında neler değişir? Hangi kararı artık kendisi verebilir? Fatma Aliye’nin bir udun tellerine dokunarak açtığı tartışma bugün de sürüyor.
Romandan çıkıp İstanbul’da bir telefon santraline gidelim. 1913’te Bedra Osman ve altı arkadaşı telefon şirketine iş için başvurdu. Şirket yabancı dil şartını öne sürünce Kadınlar Dünyası dergisi meseleyi sayfalarına taşıdı. Mücadelenin sonunda yedi kadın işe alındı. Bugün bu kadınlara hangi sıfatı yakıştıracağımız uzun uzun tartışılabilir. Onların isteği ise gayet açıktı. Santralde ücret karşılığı çalışmak istiyorlardı. Osmanlı kadınlarının hak arayışını “annelerimiz baş tacıdır” sözüyle geçiştirirsek en başta onların sesini duyamayız.
Hürriyet Londra’dan hangi dille seslendi?
1868’de Namık Kemal ile Ziya Paşa, Londra’da Türkçe bir gazete çıkardılar. Adı Hürriyet’ti. Namık Kemal, gazetenin sayfalarında temsilî yönetimi tartışırken İslâm siyaset geleneğinin “meşveret” kavramına, yani ortak meselelerde danışarak karar verme usulüne başvurdu. Burada bir an duralım. Bir hükümdarın dilediği kişileri çağırıp fikirlerini almasıyla halkın kendi temsilcilerini seçip yöneticilerden hesap sorabilmesi arasında ne büyük mesafe vardır! Eski kelime yeni fikri okura yaklaştırıyordu. Aynı kelime, aradaki farkı açıklama sorumluluğunu da yazara yüklüyordu.
Bir öğretmen itiraz edince
Nurettin Topçu, İsyan Ahlâkı’nda insanın kendi çıkarına ve çevresinin haksız beklentilerine direnmesini, Allah’a yönelen bir iradenin ifadesi olarak düşünür. Bir okul müdürünün, nüfuzlu bir velinin çocuğuna fazladan not verilmesini istediğini düşünelim. Öğretmen kalemi elinden bırakıp “Bu notu veremem” dediğinde kime isyan etmiş, neye bağlı kalmıştır? Topçu’yu bir öğretmenler odasında tartışmaya bu soruyla başlamak isterdim.
Türk felsefesinin özgünlüğünü biraz da burada arıyorum. Bir kavramı kendi dilimize alırken bazen onun en zor sorusunu atlıyoruz. Bazen de Topçu’nun yaptığı gibi, herkesin bildiği bir kelimeyle başka dillerde düşünen insanların da sormaya değer bulacağı yeni bir soru kuruyoruz.
Şimdi o bayram sofrasına dönelim. Anneannemize hangi sıfatın yakışacağını bir an için bırakıp sözü ona verelim. “Kızlarınla oğulların için aynı şeyleri isteyebildin mi? İstediğinde seni kim dinledi?” O sofradan Türk felsefesine bir cümle kalacaksa ben önce onun cevabını duymak isterim.